Home / Di tích / Miếu / Sự tích về Miếu nàng Han ít người biết

Sự tích về Miếu nàng Han ít người biết

Gọi là miếu, nhưng thật ra thì không phải loại đền miếu như ta thấy ở các tỉnh miền xuôi, mà là nơi hương khói phụng thờ: hoặc ở bến nước (gọi là mó nàng Han); hoặc ở một cửa hang bên dãy núi.

Tìm hiểu về Miếu Nàng Han

Miếu Nàng Han được biết là có ở nhiều nơi:

  • ở Phù Yên (Sơn La – Yên Bái)
  • ở Phong Thổ (Lai Châu)
  • ở Thường Xuân (Thanh Hóa)

Nhân dân vùng xuôi thờ Bà Trưng, Bà Triệu, nữ tướng Lê Chân. Nhân dân miền núi thờ Nàng Han. Truyền thống ca ngợi tôn vinh anh hùng (lịch sử hay truyền thuyết) của nước ta, thật là thống nhất.

Nàng Han có khả năng là người có thực, nhưng câu chuyện của nàng được lưu hành như một truyền thuyết hấp dẫn, ở nhiều dân tộc. Dưới đây là truyền thuyết của người Khơ Mú và hai truyền thuyết của người Thái.

Truyện kể của dân tộc Khơ Mủ

Khun Lan Phạ là tộc trưởng của một bộ tộc người Khơ Mú có tiếng hùng mạnh nhất lúc bấy giờ. Khun tự xưng là “Châu Mường” (chúa Mường). Chúa lấy mường Chiên (Quỳnh Nhai ngày nay) làm trung tâm của mưòng và cho xây thành, đắp lũy dọc theo bò Nậm Chiên kéo xuống tận bờ sông Đà.

Vì mải mê khiên đao, giáo mác, cung tên nên chúa là người muộn vợ muộn con nhất trong dòng họ. Mãi đến tuổi 40 chúa mới sinh được đứa con gái đầu lòng. Từ ngày vợ mình đậu thai, chúa đã ao ước có đứa con trai để nối dõi khiên đao. Nhưng sự thật lại trái với ý chúa. Bởi lẽ ấy nên chúa mới đặt tên cho con gái của mình là Han. Chúa những mong mỏi cho Han trở nên thông minh tài giỏi. Khi Han vừa tròn hai tuổi thì chúa bà Lạn Phạ lâm bệnh chết.

Xem tiếp: Miếu Vũ Hồn- Thờ đức thần tổ Vũ Hồn

tìm hiểu về Miếu Nàng Han

Thấm thoát đã mấy lần hoa ban nở, nàng Han thực sự trở thành một cô gái vừa khôn khéo, lại tài hoa. Trai mường dưới, mường trên khi trông thấy nàng ai cũng phải ngây ngất mê say. Nàng muốn nối nghiệp cha nên rất thích việc khiên đao. Ngày nào cũng vậy, nàng say sưa tập phi ngựa, quản voi, bắn nỏ, đấu kiếm. Nhiều lúc chúa can ngăn nhưng nàng không nghe. Nàng nói với cha những lời rất khôn khéo, có lí có lẽ:

– Cha không có con trai thì con phải làm con trai cho cha được vui, có lúc con giúp được cha chăng.

Nghe con nói có lí nên chúa cũng phải chiều lòng.

Tin đồn ở đất mường Chiên có con gái chúa mường Khun Lạn Pha nổi tiếng xinh đẹp, giỏi võ nghệ, theo cánh chim, ngọn gió bay đến tai vua Hỏ. Vua Hỏ ước ao được cưới nàng làm vợ, vua bèn cho cận thần đến tận đất chúa mường Chiên dạm hỏi. Nhưng khi cận thần vua Hỏ vừa ngỏ ý thì đã bị chúa mường Chiên từ chối. Cận thần vua Hỏ đành phải lủi thủi ra về. Biết chúa mường Chiên từ chối, vua Hỏ ức đến lộn ruột. Vua liền cho gọi các tướng tài đến và ra lệnh kéo quân sang đánh chúa mường Chiên để cướp nàng Han. Chúa mường Khun Lạn Pha lúc này đã già yếu, việc khiên đao, giáo mác không còn đủ sức nữa. Cho nên nghe tin vua Hỏ đưa quân sang đánh, chúa lấy làm lo lắng, buồn phiền, ngày đêm chúa vắt óc tìm phương kế chống trả.

Mùa xuân đến, mường Chiên mở hội đua thuyền, săn bắn. Chúa liền tổ chức thi chọn tướng tài để chống giặc, giữ mường. Chọn mãi mới được một chàng trai ở bản Pác Ma tên là Khun Lung. Nhưng chúa vẫn chưa vui vì Khun Lung còn trẻ, tay đao tay kiếm của Khun Lung dù sao vẫn còn non nớt. Song, ngoài Khun Lung ra không còn ai hơn nữa.

Buổi thi chọn tướng tài hôm đó cũng có mặt nàng Han. Sau cuộc thi kết thúc, nàng thấy cha lộ vẻ đăm chiêu, lo ngại. Nàng liền đến bên cha mà thưa rằng.

– Thưa cha, cha không việc gì mà phải lo ngại cả. Bên cạnh Khun Lung còn có con gái của cha. Cha cứ giao cung tên, giao mác cho con, con sẽ dẹp được giặc.

Lúc đầu chúa lưỡng lự nhưng không còn cách nào từ chối, nên chúa phải nhận lời. Song, để thử tài con gái mình, chúa bắt nàng phải thi đấu với Khun Lung. Nàng vui vẻ nhận lời, rồi ăn mặc giả trai ra cùng chàng thi đấu! Thế rồi, trước mặt chúa xuất hiện một chàng trai trắng trẻo, khôi ngô mà ở mường này chưa từng thấy. Chàng trai bước vào sân đấu vối tư thế đĩnh đạc, khỏe khoắn. Cuộc thi đấu giữa chàng trai trẻ lạ mặt (nàng Han) vối Khun Lung diễn ra sôi nổi, đẹp mắt. Trận đấu kết thúc. Chàng trai trẻ lạ mặt thắng cuộc. Chúa lấy làm khó xử vì biết nàng tài ba hơn Khun Lung nhưng lại là gái. Đàn bà con gái điều binh khiển tướng sao nổi? Trong lúc chúa đang bối rối, chưa biết phân xử thế nào thì nàng đã bước lên cầu thang đến đứng trước mặt chúa thưa rằng:

  • Muốn tâu bề trên của mường! Chúa đừng lo cho thân phận con… con sẽ làm cho chúa và dân mường vui lòng…

Thấy lời nói của con gái thật thà, chắc chắn nên phần nào chúa cũng hi vọng và yên lòng. Chúa cho gọi Khun Lung và nàng Han đến và giao việc quân, việc mường cho họ.

  • Giặc sắp đến cướp mường ta rồi. Các con hãy đem tài sức của mình ra cứu mường! Khun Han  là chủ tướng, Khun Lung là phó tướng! Bọn giặc Hỏ đông như kiến cỏ từ phương Bắc ào ào tràn qua Mường Là, Mường So xuống Mường Lay, rồi theo sông Đà tiến xuống Mường Chiên (đất chúa Lạn Pha); còn một nửa thì tràn qua Mường Lự, Mường Than, Mường Lùng, Mưòng Lò kéo sang. Nàng Han cùng phó tướng Khun Lung đem quân lên chặn giặc ỏ Nậm Kha Nang đầu mường. Bọn giặc Hỏ cậy tướng mạnh, quân đông nên cứ thế hùng hùng hổ hổ tiến vào. Chò cho giặc lọt vào giữa vòng vây, nàng mới ra lệnh đánh. Bị đánh bất ngờ, bọn giặc hoảng loạn, không kịp trở tay. Xác người xác ngựa cứ chất dần lên đầy SUỐI đầy khe. Máu chảy đỏ cả dòng sông Đà. Bọn sống sót vứt hết giáo mác, cung tên để chạy thoát thân. Nàng thúc quân đuổi theo cho đến tận Mưòng Là, sát bờ cõi nước Hỏ mới quay về. Vừa về đến Mường, đến phủ, chưa kịp nghỉ ngơi đã lại được tin giặc kéo đến chật kín cả mường Nậm dưới chân núi Phu Đao(2). Nàng lại kéo quân xuôi theo sông Đà đi tiếp. Nàng đốc quân, thúc voi, ngựa đi cả ngày lẫn đêm, nên chẳng bao lâu quân nàng đã tới mường Pùa. Nàng cho quân dừng lại nghỉ ngơi lấy sức. Trong lúc nghỉ, nàng rủ phó tướng Khun Lung và một số
  • Nàng Han tên Han, nên gọi Khun Han
  • Phu Đao: đèo Lũng Lô ngày nay lính đi dạo chơi ngắm cảnh. Đến suối Nghè, thấy nước vừa trong vừa mát, nàng bèn dừng ngựa để xuống uống nước. Trong lúc cúi xuống uống nước, nàng sơ ý để hở ngực, nên phó tướng biết nàng là gái giả trai. Phó tướng nghĩ: “Mình là trai mà bấy lâu nay phải chịu dưới quyền đàn bà” nên vô cùng căm tức. Như con thú dữ, Khun Lung liền rút kiếm tiến lại phía nàng Han:
  • Hóa ra người cầm đầu ta là đàn bà… thật nhục nhã cho kiếp đàn ông…

Nhanh như cắt, nàng Han nhảy lên ngựa, giật cương vụt chạy, Khun Lung vừa đuổi theo vừa gào thét:

  • Một đàn bà làm trái ý trời, làm sai phép mường, làm nhục đàn ông… giết… giết!

Nghe phó tướng hô, lập tức quân lính nhao nhao đuổi theo. Nàng Han chạy đến bản Trò thấy cánh đồng quá rộng, nàng liền giật cương ngựa rẽ sang phải, vượt suối Tác chạy vào rừng. Vừa tới cửa rừng đã thấy Khun Lung đuổi sát sau lưng. Nàng cố thúc ngựa chạy. Được một đoạn thì lại một bãi đất rộng nữa xuất hiện trước mặt. Phen này nàng liều mạng sống chết với Khun Lung. Đến giữa bãi bằng, nàng ghìm cương cho ngựa đi chậm lại. Khun Lung hí hửng quất ngựa đuổi theo. Khi đến sát nàng, Khun Lung vừa giơ kiếm lên định chém thì nàng Han đã nhanh tay lia nhẹ lưỡi gươm làm cho Khun Lung và ngựa đứt đôi. Từ đó dân quanh vùng gọi bãi rộng này là Phiêng Khun Lung (Bãi Khun Lung). Giết xong Khun Lung, nàng cho ngựa chạy men theo chân núi. Chạy quanh co hồi lâu lại trở về nơi đóng quân cũ ỏ mường Pùa. Trước mặt nàng là cảnh quân hỗn độn, nhốn nháo… Đường cùng, nàng rút kiếm, cắm xuống đất và kêu trời cứu giúp. Lập tức, từ trên trời, một cái nôi mây dòng xuống, đón hồn nàng lên… tiếp đó là một trận “Phôn chăng” (mưa cánh kiến) đổ xuống ầm ầm. Trận mưa cánh kiến làm cho quân lính và nàng hóa đá.

Trên mặt núi đá phía sau bản Đông (xã Tường Phù, huyện Phù Yên) có hình một người con gái rất đẹp, khỏe, hướng mặt về phía mặt trời lặn. Nhân dân vùng Phù Yên cho đó là tượng nàng Han.

Ngày nay, ở Phù Yên còn có rất nhiều di tích nàng Han. Ớ mường Pùa (xã Tường Phù) bây giờ còn có khu rừng già nàng Han (động nàng Han). Tục truyền rằng khu rừng đó ngày xưa là nơi nàng Han đóng quân nghỉ ngơi.

Truyện kể của dân tộc Thái:

– Ngày xưa, ỏ bên bờ Nậm So vùng Phong Thổ có hai vợ chồng nông dân nghèo. Chồng làm nương, săn thú, vợ quay sợi dệt vải. Hai vỢ chồng sinh được một mụn con gái đặt tên là Han.

Han là một cô gái thông minh, nhanh nhẹn, có giọng hát hay, hồi nhỏ rất thích đánh võ, múa gậy. Han vất vả từ bé. Thương cha mẹ nghèo khổ, Han suốt ngày theo cha mẹ lên rừng phát nương làm rẫy. Han lớn lên, trở thành một cô gái xinh đẹp nhất mường, nhất bản. Nàng có vẻ đẹp giản dị tự nhiên như những bông hoa vông, hoa mạ tự nỏ giữa rừng xanh núi biếc. Thuở ấy, dân bản đang sống yên vui, bỗng có giặc xâm lăng kéo đến. Chúng đốt phá, giết chóc, gây nên nhiều tang tóc đau thương cho bản mường. Nhà cửa bị đốt trụi. Núi rừng cây đổ ngổn ngang. Xác trẻ con, người già trôi lênh bênh trên dòng Nậm So. Dân mường đói rét, sợ hãi, trốn vào hang động. Nàng Han cùng cha tìm đến từng hang động chiêu tập binh mã, cùng dân bàn kế chống giặc cứu nhà, cứu bản. Nghe nàng nói, mọi người hiểu rõ, trở về nhất quyết bám lấy nương rẫy, tôn nàng làm tướng, xây dựng lực lượng chống giặc. Quân của nàng ngày đêm luyện tập. Họ xé chăn làm cờ lệnh, lấy cây rừng, lấy nứa vót nhọn làm giáo mác, lấy tre già làm cung tên. lấy sắt đục thành gươm. Dân làng gom góp dự trữ thóc gạo để quân nàng Han ăn no, đánh khỏe, chống cự lâu dài. Quân của nàng đã được quân của người Kinh trên núi Pu Keo giúp sức, nên sức đã mạnh càng thêm mạnh. Hôm ấy, giữa mùa xuân, trong một trận chiến đấu oanh liệt giữa núi rừng Nậm So, nàng đã đánh tan quân giặc, rồi tắm rửa sạch sẽ, trở về cùng bản mường đón xuân, ăn mừng chiến thắng.

Một hôm, nàng Han lại ra dòng Nậm So tắm. Tắm xong nàng để lại trên bờ một thanh gươm rồi bay lên trời biến mất.

Từ đó về sau, hàng năm cứ đến ngày 30 tháng chạp, đồng bào khắp bản mường lại tổ chức rước cờ nàng Han. Cờ làm bằng chăn, dệt chỉ ngũ sắc xanh đỏ. Sau đó, họ kéo nhau ra dòng Nậm So tắm giặt, như quân nàng Han tắm hồi xưa

Một dị bản khác của dân tộc Thái:

Người Thái ở Thanh Hóa khẳng định gốc gác, sự tích nàng Han là ở vùng Trịnh Vạn (huyện Thường Xuân). Chuyện được kể như sau:  Theo Lò Vũ Văn và Đinh Văn Lành, trong sách Thanh gươm Xứ Đáng – Sơn La, 1980.

Thuở ấy đã lâu lắm, kể từ lúc Tạo Đăm đến dựng mường, dựng bản, không biết đã qua mấy đời ông, đời tạo. ở đất Triềng Văn (nay là Trịnh Vạn) có một gia đình sinh được một bé gái, họ đặt tên là Han. Nàng Han lớn lên có tướng mạo khác thường: mắt xếch, mồm rộng, tay chân to và chắc như gỗ lim. Dân bản ai cũng nói nàng Han là gái mà có tường hổ. Không như những cô gái khác chỉ thạo làm rẫy làm nương, chăm việc thêu dệt váy áo, nàng Han lại thích việc săn bắn và ham mê cưỡi ngựa, múa gươm. Nhờ say mê luyện tập, nàng Han có tài cưỡi ngựa và bắn nỏ khác-thường. Con trai các bản gần xa đua nhau đến đất Triềng Ván thi tài đọ sức với nàng Han và họ đều thua cuộc.

Khi nàng Han đã cao bằng khiên, lớn theo mường, theo bản thì cũng là lúc loạn bản, động rừng. Lũ giặc cướp không biết ở đâu tràn đến nhiều vô kể. Bọn giặc tàn bạo cướp của, giết người không chút gớm tay. Rừng núi xác xơ vì giặc cướp phá, nước suối đục ngầu vì voi, ngựa của giặc lại qua. Dân bản mường dưới mường trên phải bồng bế, dắt díu nhau vào rừng sâu trôn giặc, đời sống đói rách, khốn khổ trăm chiều.

Lệnh vua kinh kì truyền đi khắp nơi: các mường, các bản phải tìm cho được người khỏe, người tài cùng với nhà vua dẹp giặc. Nghe lệnh vua, nàng Han nói với Bố mẹ:

  • Con muốn đi đánh giặc cho yên bản, vui mường!

Bố mẹ nói với nàng Han:

  • Đánh giặc là việc của con trai, tạo mường phải lo tìm người giúp vua đánh giặc; con là phận gái, chẳng nên nghĩ đến việc ấy làm gì!

Nàng Han không nghe, đến xin với tạo mường đóng giả trai xuống kinh kỳ xin vua cho nhập đoàn quân đi giết giặc. Nhà vua ân cần đón tiếp nàng Han và cho thử tài cung kiếm của nàng. Trước mặt văn võ bá quan, nàng Han trổ tài cưỡi ngựa múa gươm làm mọi người trầm trồ khen ngợi. Khi tra gươm vào vỏ, nàng rút cung tên chỉ một đàn chim đang bay trên trời và nói:

  • Xin nhà vua cho người đi nhặt con chim đầu đàn!

Dứt lời, nàng buông tay thì một con chim rơi xuống trước những con mắt ngạc nhiên và thán phục của mọi người.

Nhà vua cảm động nói với nàng Han:

  • Ta tin ở tấm lòng người dân miền sơn cước! Ta cho nhà ngươi thống lĩnh một đội quân về chiếm giữ vùng rừng núi quê nh|i, ta ngày đêm chờ tin chiến thắng.

Nàng Han củi đầu vái lạy nhà vua và thống lĩnh một đạo quân trở về quê cũ. Nàng Han cho dân mường và binh lính đắp viềng ở Trịnh Vạn. Binh lính của nàng ngày đêm luyện tập và canh giữ bản làng. Quân của nàng Han được luyện tập công phu và quen thuộc vùng rừng núi nên đánh đâu thắng đó. Khắp cả một vùng rừng núi quân giặc không dám nhòm ngó tới. Bản làng trở lại yên vui, dân mường lánh giặc từ các nơi lại trở về.

Đã mấy mùa trăng, quân giặc khiếp vía không dám bén mảng đến vùng Triềng Văn, những chúng chưa chịu thất bại mà vẫn âm mưu đánh bại nàng Han.

Một lần do bọn xấu dẫn đường, quân giặc đang đêm mò tới chiếm doanh trại của nàng Han. Một trận đánh ác liệt đã xảy ra. Nàng Han như sóc xông pha giữa vòng vây nhử giặc vào trận địa đã mai phục sẵn để quân lính phía sau xông lên đánh úp. Giặc chết nhiều vô kể, đầu giặc rụng đầy núi đầy rừng, số còn lại phải tháo chạy.

Giặc tan, nàng Han giao cho một viên tướng cho quân sĩ nghỉ ngơi. Còn nàng một mình ngựa lững thững trở về sơn trại. Vừa mệt mỏi, vừa khát nước nàng dừng ngựa bên suối múc nước uống. Nàng vô tình để lộ khăn yếm, thời cả vú ra ngoài. Một tên giặc núp trong bụi cây nhìn thấy biết nàng là gái liền hô hoán bọn giặc nấp gần xông ra định bắt sống nàng để lấy thưởng. Bị bất ngờ, nàng vung gươm chém chết mấy tên giặc rồi phi ngựa về núi hang. Đến sát chân núi đá thì cả nàng và ngựa từ từ bay lên trời.

Ngày nay, người Thái ở vùng Trịnh Vạn vẫn truyền nhau rằng trong hang đá vẫn in rõ hình nàng Han và con ngựa chiến năm xưa. Để tưởng nhớ tấm lòng yêu nước và dũng cảm bảo vệ quê hương của nàng Han, dân bản khắp nơi vẫn đem xôi thịt đến hang để cúng nàng vào đầu năm mới.

Đọc thật chậm: Những điều cần biết về Miếu Trám & Lễ hội trò trám

Đánh giá bài viết

Đọc Thật Chậm

Miếu Đôn Nghĩa- Miếu thờ Thần Phạm Tử Nghi

Miếu Đôn Nghĩa- Miếu thờ Thần Phạm Tử Nghi

Miếu ở làng Đôn Nghĩa, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình, thờ ông Phạm Tử …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *