Home / Văn hóa & Tôn Giáo / Gia Phả / Lịch sử và hiện trạng nghiên cứu gia phả

Lịch sử và hiện trạng nghiên cứu gia phả

Gia phả là tài liệu lịch sử, với nội dung chính là ghi chép phả hệ và sự tích của gia tộc cùng huyết thống, về khởi nguồn của gia phả, hiện nay giới học thuật vẫn đang tranh luận, qua những chữ viết Thời kỳ đầu được khai quật như Giáp cốt văn, bia mộ,… và những tài liệu khảo chứng về khởi nguồn của gia phả cho thấy, chí ít khởi nguồn của gia phả có thể đi ngược đến thời Tiên Tần. Thời Chu đã có chế độ qua.1 tu phả, có viết cuốn “Dòng dõi hoàng đế”.

1. Lịch sử nghiên cứu gia phả

Đến những năm 20 của thế kỷ này, cùng với sự khai thác trong các lĩnh vực khoa học mới của xã hội từ góc độ của các ngành khoa học mới như nhân khẩu học, ưu sinh học, di truyền học,… có học giả đã khẳng định giá trị quan trọng của gia phả, đồng thời khởi xướng công tác đi sâu nghiên cứu tài liệu gia phả. cần khẳng định giá trị lịch sử khoa học quan trọng của gia phả trong Thời kỳ lịch sử mới của gia phả.

Sau giải phóng, do tàn dư phong kiến gia phả chịu sự coi thường của mọi người, việc nghiên cứu gia phả đương nhiên cũng bị dừng lại. Chính vì có sự gìn giữ các di sản lịch sử của các nhà tri thức, mới tạo dựng cơ sở tài liệu cho công tác nghiên cứu khoa học sau này.

Gần đây do nhận thức được văn hóa truyền thống của chúng ta là bảo tàng, đáng được khai thác, Ý thức tìm về cội nguồn của kiều bào và sự coi trọng đối với văn hóa gia phả có tác dụng thúc đẩy công cuộc khai thác và phát triển sự nghiệp nghiên cứu gia phả. Trong bối cảnh ngày càng hội nhập nền văn hóa với thế giới, việc nghiên cứu gia phả phát triển mạnh mẽ.

Hiện nay, việc nghiên cứu gia phả đang trong xu thế đi lên. Qua 10 năm nghiên cứu, thành quả khoa học của nó chủ yếu thể hiện ở những phương diện sau:

văn hóa của các dòng họ

Bảo quản và khai thác tài liệu gia phả.Về công tác nghiên cứu gia phả: Trên cơ sở khai thác và bảo quản tài liệu gia phả, giới học thuật đã xuất hiện không ít bài viết về công tác nghiên cứu gia phả. Rất nhiều bài viết tiến hành thảo luận các vấn để như: nguồn gốc của gia phả, quá trình phát triển, thể lệ biên soạn, nội dung ghi chép,… tiến hành nghiên cứu những gia phả có dòng họ quan trọng. Về phương diện nghiên cứu phả học, không ít học giả đã tiến hành thách thức với quan điểm được đưa ra của người xưa và được giới khoa học tiếp nhận, ví như nghiên cứu niên đại của khởi nguồn gia phả, nói chung người xưa đều cho rằng, gia phả bắt nguồn từ Thời Chu, nhưng hiện nay có học giả dựa vào những tài liệu ghi chép trước đây của thời Chu như giáp cổt vãn,… và khối lượng lớn tài liệu về dân tộc học, dân tục học. về hình thức của gia phả, có học giả cho rằng, trước khi xuất hiện gia phả bằng chữ viết thì đã có gia phả truyền miệng và gia phả bện thừng, đưa hình thức của gia phả mở rộng tới ngoài phạm vi viết. Cho dù kết luận nghiên cứu của họ vẫn đang chờ nghiệm chứng, nhưng tinh thần mạnh dạn nghiên cứu thảo luận và phương pháp nghiên cứu chắc chắn của họ lại đáng nêu ra. Nghiên cứu của họ đã mỏ ra con Đường cho sự phát triển theo chiều sâu của công tác nghiên cứu gia phả.

Nghiên cứu về ứng dụng của gia phả: từ bài viết nói về thời kỳ này và thông qua sách xuất bản cho thấy, tài liệu gia phả được ứng dụng rộng rãi trong công tác nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học của xã hội. Cho dù là nhân khẩu học, dân tộc học, nhân tài học, xã hội học, kinh tế sử, hoa kiều sử, pháp chế sử, lý luận học,… đều có giá trị khi ứng dụng tài liệu gia phả để tiến hành nghiên cứu. Trong đó, vận dụng tài liệu gia phả nhiều nhất, thành quả nghiên cứu lớn nhất chính là nghiên cứu của xã hội sử. Xã hội sử là một bộ phận trong công tác nghiên cứu lịch sử, thuộc phạm trù nghiên cứu sử học vi mô. Trước đây giới sử học coi trọng nghiên cứu vĩ mô, thiên về thảo luận nguyên nhân phát triển của xã hội và các triều đại. Hiện nay cùng với ánh sáng của tài liệu gia phả, công tác nghiên cứu xã hội sử với gia phả là cơ sở tài liệu lịch sử quan trọng được phát triển.

2. Gia phả là giá trị và giới hạn của lịch sử

Gần đây, gia phả là một loại văn hiến lịch sử quan trọng, đã nhận được sự coi trọng cao độ của giới khoa học có liên quan, nhưng nhìn chung, giá trị văn hiến của gia phả vẫn chưa được vận dụng triệt để. Đặc biệt là từ thành quả đã có, còn tồn tại một số tính phiến diện.

Gia phả và nghiên cứu di dân sử. Nói chung mỗi loại gia phả đều ghi chép cụ thể địa điểm di dời của các bậc tiền bối, phản ánh tương đối hoàn chỉnh lịch sử di chuyển của gia tộc. Đối với những hình thức di dân tự phát, quy mô nhỏ, phân tán, gia phả có liên quan có thể đã là nguồn ghi chép duy nhất bằng chữ viết. Vì sự di chuyển từng nhà từng họ thông thường, nên không ảnh hưởng gì nhiều đến xã hội, đương nhiên cũng không thể có giá trị của sách sử. Nhưng đối với hậu duệ của gia tộc, lại là một sự kiện rất trọng đại. Cho dù đối với những hình thức di dân quy mô lớn, được chính thức tổ chức, tập trung, chính sử và những ghi chép về các tài liệu lịch sử khác cũng thương mất đi nét sơ bộ, thiếu sự phân tích cụ thể và chính xác, càng không phân tích định lượng. Rốt cuộc có bao nhiêu người? Chuyển từ đâu tới đâu? Có những tuyến đường di dân nào? Bao nhiêu người định cư? Bao nhiêu người lại trở về hoặc chuyển đi? Có những thành phần di dân nào?,… đa số là không tìm ra đáp án. Cho dù 1, 2 bộ, 10, 20 bộ gia phả cũng không chắc chắn tìm ra đáp án hoàn chỉnh, nhưng nếu có thể tập trung những gia phả có liên quan đến việc cùng di chuyển một lần, thì có thể tiến hành phân tích cụ thể. Khi tài liệu này tích lũy đến một số lượng nhất định, lại vận dụng phương pháp tính toán khoa học, có thể thu được kết quả khả quan.

Một số gia tộc quả thực có di dời, nhưng để ghép thời kỳ lịch sử di dời của tổ tiên với những cuộc di dân lớn tồn tại trong lịch sử, như cuộc di dân từ Bắc vào Nam sau cuộc loạn, vì vậy thời gian và địa điểm di dời không chính xác. Do những cuộc di dân này đều là sự thực lịch sử, nên mọi người thường tin vào nguồn gốc của những gia tộc này. Nhưng vì tổ tiên của những gia tộc này trên thực tế không phải là đối tượng di dân trong những cuộc vận động di dân, nên nếu tin vào những ghi chép trong những gia phả này, thì sẽ ảnh hưởng đến sự khôi phục chính xác của chúng ta đối với lịch sử di dân. Cho dù có một số ít di dân đến vùng này, cũng không đủ để hình thành một tập thể độc lập có thể để mình không hội nhập với cư dân địa phương.

mẫu gia phả

Thời gian di dời của tổ tiên được ghi chép trong gia phả khác không sai, nhưng địa điểm và nguyên nhân lại không chắc chắn. Đó là do ban đầu tổ tiên của một số gia tộc chuyển đến nơi nào đó, và khi đó vẫn chưa có xã hội, địa vị kinh tế, càng không có nền văn hóa, thậm chí có thân phận phạm tội do bị cưỡng ép chuyển đi. Đến khi có điều kiện biên soạn gia phả, mỗi gia tộc nói chung đều đã có chi có phái, nhân khẩu đông đúc, đồng Thời có địa vị xã hội và thực lực kinh tế tương đối, có gia tộc trở thành dòng dõi thư hương, quan lại, con cháu cho dù không rõ lai lịch của tổ tiên, cũng không thể xuất hiện sự trống rỗng trong gia phổ. Hoặc biết việc di dời của tổ tiên, nhưng không muốn giữ lại những tình tiết không vẻ vang. Phương pháp thường dùng, một là dựa vào nguồn gốc di dân chủ yếu nhấtt của địa phương để coi tế tiên là một thành viên trong đó, hai là chuyển đổi mục đích hoặc thân phận khi di chuyển và nhập cư thành sự danh giá có thể.

Hai trường hợp trên cho dù có bổ sung hay lược bỏ những tình tiết cụ thể, gia tộc là dòng dõi di dân vẫn là sự thực, vì vậy chỉ cần phân tích rõ, lại kết hợp với tài liệu lịch sử khác, còn có thể làm rõ chân tướng của lịch sử. Nhưng trường hợp thứ ba cơ bản không tồn tại sự thực di dân, ghi chép trong gia phả tuyệt đối không thể cả tin. Điều này chủ yếu xảy ra ở những dân tộc thiểu số thuộc miền Nam hoặc khu vực biên cương. Cùng với sự gia tăng hoạt động di dân và sự tiến bộ của nền văn hóa kinh tế, một số gia tộc của dân tộc thiểu số nơi đó cũng phát đạt, nhưng dưới sự ảnh hưởng của chính sách phân biệt dân tộc của xã hội phong kiến, để giành được địa vị xã hội như dân tộc Kinh là rất khó khăn. Vì vậy gia tộc dân tộc thiểu số đã có địa vị xã hội và thực lực kinh tế nhất định, đã thông qua việc biên soạn gia phả và nói tổ tiên của mình là dân tộc Kinh như quan bị giáng chức, tướng sỹ tòng chinh, văn nhân lưu lạc,… Do điều này cũng đáp ứng cảm giác ưu việt dân tộc của quan chức và nhân sỹ, vì vậy rất dễ được sự đồng ý của họ.

Gia phả và nghiên cứu nhân khẩu lịch sử

Cơ sở của nhân khẩu học hoặc nhân khẩu thống kê học là số liệu thống kê nhân khẩu, nhưng trước cuộc tổng điều tra dân số hoặc điều tra mẫu hiện nay, bất cứ quốc gia hoặc khu vực nào đều không tồn tại số liệu này. Số liệu thống kê hộ khẩu các triều đại Việt Nam trong đa số trường hợp đều không bao gồm toàn bộ nhân khẩu, chỉ có một số ít giai đoạn tương đối tiếp cận tới nhân khẩu thực tế, có giá trị tham khảo nhất định. Nghiên cứu về nhân khẩu lịch sử của các nước phương Tây chủ yếu dựa vào các hoạt động tôn giáo như lễ rửa tội, đăng ký mồ mả và những ghi chép về dòng dõi của gia tộc. Nhật Bản sử dụng “tông môn cải chướng” (cư dân nơi đó hàng năm đểu tói chùa đăng ký toàn bộ nhân khẩu, thể hiện họ không tin vào “tà giáo” của phương Tây) cất giữ trong chùa chiền, nguyên nhân chính do những tài liệu này về cơ bản có thể bao gồm toàn bộ nhân khẩu của khu thống kê. Còn chúng ta ngoài gia phả, đến nay vẫn không phát hiện thêm những tài liệu lịch sử khác.

Một bộ gia phả điển hình và hoàn chỉnh, cần phải ghi rõ họ tên của toàn bộ thành viên trong gia tộc, năm sinh năm mất, tình hình hôn nhân (tuổi kết hôn, bạn đời), con cái (trong đó con trai cũng phải có những ghi chép hoàn chỉnh, con gái thường ghi Thời gian xuất giá và họ tên chồng),… Vì vậy có thể dựa vào đó để chỉnh sửa bảng sinh mệnh của nhân khẩu trong gia tộc, tính toán số liệu cơ bản cần thiết cho ngành thống kê nhân khẩu học của người hiện đại, như tuổi thọ trung bình của những nhân khẩu này, tỷ lệ sinh, tỷ lệ chết, tỷ lệ giới tính, tỷ lệ sinh,…

Đương nhiên, gia phả hoàn chỉnh và điển hình như vậy chiếm tỷ lệ rất thấp trong tổng số, nói chung gia phả đều thiếu một số phần, như nhân khẩu nữ không đủ, trong phần tình hình hôn nhân không ghi chép độ tuổi kết hôn lần đầu hoặc không ghi tuổi của chồng, chỉ ghi con trai chứ không ghi con gái, ghi sót trẻ em,… Nhưng chính bộ gia phả không hoàn thiện và điển hình này cũng tương đối quý, vì so vối tài liệu hộ khẩu chính thức, ít nhất nó cũng có ưu điểm hoàn thiện và chân thực Vì mục đích biên soạn gia phả vốn là để thể hiện sự phát triển và mãi mãi trường tồn của gia tộc, qua đó tỏ lòng an ủi với tổ tông, tuyên bố với người đời sau, vì vậy không được cố tình để sót nhân khẩu của gia tộc, cũng không thể khai báo giả tùy tiện. Trong trường hợp đặc biệt, nếu phạm tội phản nghịch hoặc gia phong gặp trở ngại mà bị khai trừ khỏi gia tộc, không ghi đủ người trong họ không trực thuộc địa phương mình,… sẽ tạo ra những sự hiểu lầm, nhưng nói chung không ảnh hưởng nhiều. Đối với những con số như năm sinh năm mất, thời gian kết hôn, số lượng con,… do đa số là dựa vào những ghi chép thường xuyên, hoặc trình báo của chi của họ, cùng với sự ràng buộc của các nhân tố như quy định trong gia tộc, vai vế,… nói chung cũng chính xác. Tóm lại, số liệu trong gia phả đều chính xác hơn số đăng ký chính thức, cho đến nay vẫn chưa phát hiện có tài liệu lịch sử nào có số liệu thống kê nhân khẩu nhiều và chi tiết như vậy.

Nhũng tài liệu nhân khẩu trong gia phả cũng có giới nạn riêng, đặc biệt là thời gian, không gian và khoảng trông trong diện bao trùm nhân khẩu. Gia phả còn lưu giữ hiện nay về địa phương và dân tộc cũng không cân bằng, khu vực có nền văn hóa và kinh tế cận đại phát triển, và khu vực có nhân khẩu nước ngoài tương đối nhiều hoặc quan niệm họ hàng mạnh thì có rất nhiều gia phả, ngược lại thì rất ít, đa số dân tộc thiểu số không có gia phả. Cho dù là khu vực biên soạn gia phả rất nhiều và bảo tồn rất hoàn chỉnh, gia phả cũng không thể bao trùm toàn bộ nhân khẩu, vì gia phả thường không thể bao gồm cả chi ngành thuộc họ tộc nhưng lưu vong ỗ nước ngoài và chán chường vì hoàn cảnh nghèo khó, hình thức di dân của gia tộc quá phân tán, không thể tự biên soạn gia phả, còn hình thức di dân có nhân khẩu cùng gia tộc tương đối nhiều cũng phải chờ tới khi chuyển đến một nơi định cư ổn định và có thực lực kinh tế nhất định mới có thể biên soạn gia phả.

Do nhân khẩu ghi trong gia phả là cùng một gia tộc, nên dù bên trong cũng có thể có sự khác biệt về trưởng thứ, tôn ti, giàu nghèo, mạnh yếu, nhưng luôn có cơ sở kinh tế, địa vị xã hội, bối cảnh văn hóa và thói quen sinh hoạt tương đối chung hoặc gần như nhau, chỉ có thể đại diện cho một sô cấp bậc hoặc một bộ phận trong đó, trong nhân khẩu khi đó và tại nơi đó. Chỉ dựa vào số liệụ thống kê của những gia tộc nào đó để đưa ra kết luận mang tính phổ biến, thì khó tránh khỏi sự mất công bằng.

Gia phả và nghiên cứu xã hội sử

Gia tộc là tế bào cơ bản của xã hội, nghiên cứu gia tộc đương nhiên là cơ sở của nghiên cứu xã hội sử, gia phả chính là tài liệu sử quan trọng của công tác nghiên cứu xã hội sử.

cấu trúc gia phả châu tộc

Tài liệu gia phả, như lĩnh vực kinh tế, đã ghi chép số lượng ruộng đất, sản lượng, sự phân bố, thu nhập chung của gia tộc và sự thịnh suy của nền kinh tế trong gia tộc, đôi khi còn có con số cụ thể và giấy tờ khế ước. về lĩnh vực văn hóa, đã ghi chép tình hình giáo dục gia đình, thi cử, nhân tài, nghệ thuật và tác phẩm, văn thơ có liên quan của gia tộc. về chế độ, đã ghi chép hệ thống tổ chức, quy định, chế độ hôn nhân, mai táng, nghi lễ, phương pháp quản lý,… của gia tộc. Mức độ cụ thể và chi tiết của nó không có tài liệu nào sánh bằng. Gần đây, một số nghiên cứu xã hội sử, địa phương sử, và gia tộc sử đã khai thác đầy đủ tài liệu liên quan đến gia tộc, giành được thành quả nổi bật. Nhưng phải nhận thấy rằng, nội dung ghi chép trong gia phả về bản chất đều thuộc tầng quan niệm, tầng chế độ hoặc gia tộc, thường có khoảng cách rất lớn so với tình hình thực tế, càng khó thể hiện tầng thấp của gia tộc, và thực tế bên trong. Nói chung gia phả không che giấu điều xấu và biểu dương điều tốt, nếu không hiểu được bối cảnh lịch sử của địa phương lúc bấy giờ, thì không thể đưa ra kết luận chính xác.

Ví dụ, rất nhiều gia phả đều có lời tựa và lời bạt của danh nhân, những phân tích cụ thể, có một bộ phận là giả tạo, có nội dung thì sao chép trong gia phả khác, có thay đổi thì chỉ thay đổi phần chủ ngữ mà thôi. Khuyếch đại thành tựu và thứ tự tước vị của tổ tiên, viết chức vụ giả thành thật, coi việc quyên góp giao nộp lồ công danh, về tác phẩm, đa số’ là không có giá trị khoa học và cơ bản không được lưu truyền vào sách in bằng bản khắc gỗ của xã hội, thậm chí chỉ là bản thảo không ai có thể chứng thực được. Hơn nữa, bất kể trung gian hiền ngu, sỹ nông công thương, khi nhập vào gia tộc, thì phải tôn sư trọng đạo, văn phong hoàn mỹ, thí lễ gia truyền. Có gia tộc rõ ràng là làm ăn phát tài, sau đó bỏ tiền quyên góp công danh, đến dưới ngòi bút của một số nhà nghiên cứu, lại trở thành “nhà Nho” giàu tinh thần nhân văn, chứng cứ chính là tài liệu trong gia phả của họ. Ngay cả những tham quan rất giàu, cũng thường ghi vào gia phả những việc làm đẹp, tài liệu này nếu không phân tích rõ, thì có thể viết ra lịch sử chân thực không?

Do việc thu thập và bảo quản gia phả rất phân tán, bản trùng lặp của gia phả cũng không nhiều, đến nay vẫn chưa có danh mục có thể tra tìm và tương đối hoàn thiện. Trong gia phả có rất nhiều thành phần không dùng đến, nhưng do không có người làm công tác điều chỉnh như trước, nhà nghiên cứu không thể không làm lại, khối lượng công việc lặp lại rất lớn. Rất nhiều gia phả là bản đơn lẻ, có cuốn bị hỏng, cần thu thập, chỉnh sửa và bảo quản ngay. Chung sức hợp tác như thế nào, và vận dụng trình độ khoa học kỹ thuật cao, xây dựng kho thông tin gia phả Việt, để di sản quý báu và tài liệu lịch sử quan trọng này có thể phát huy tác dụng, là nhiệm vụ cấp bách của giới khoa học.

Xem tiếp: Những điều cần biết về văn hóa gia phả

Đánh giá bài viết

Đọc Thật Chậm

Cách lập gia phả & Nội dung cần có trong gia phả

Cách lập gia phả & Nội dung cần có trong gia phả

Gia phả: Gia phả là sách ghi chép gia tộc, phả hệ, nhân vật và …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *