Home / Làng Nghề / Làng Tốt Động- Hà Tây và những chuyện chưa từng kể

Làng Tốt Động- Hà Tây và những chuyện chưa từng kể

Làng Tốt Động là nơi sinh ra vị thám hoa 14 tuổi. Địa danh nổi tiếng được lưu truyền trong “Bình Ngô đại cáo”. Nơi có một tục lệ nhân đạo có một không hai.

Tìm hiểu về làng Tốt Động Hà Tây

Nằm cách Hà Nội 25km về hướng tây nam làng Tốt Động (huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây) vốn là một làng cổ, dân cư ít, thuần nông trên một vùng chiêm trũng, kinh tế tự cổ chí kim đều nghèo, thế nhưng vẫn được cả nước biết đến nhờ những kỳ tích trong lịch sử.

Tên của làng Tốt Động được sử sách nhắc đến bắt đầu từ năm 1247, nhà Trần tổ chức khoa thi Thái học sinh. Triều đình lấy “đệ nhất giáp” ba vị là Trạng nguyên Nguyễn Hiền 13 tuổi, Bảng nhãn Lê Văn Hưu 18 tuổi, và Thám hoa Đặng Ma La 14 tuổi. Đây là khoa thi có một không hai bởi “Tam khôi” là ba người dưới 20 tuổi, khiến vua Trần Thái Tông lúng túng. Sau khi ban thưởng cho ba vị tân khoa ngài chỉ giữ lại mình Bảng nhãn Lê Văn Hưu, phong chức tước, còn hai vị Trạng nguyên và Thám hoa thì đặc ân… cho về nuôi dưỡng tại quê hương, đến năm 21 tuổi sẽ mời ra làm quan!.

lễ hội làng Tốt Động

Đúng tuổi 21, vua xuống chiếu mời Thám hoa Đặng Ma La về triều cho giữ chức Thẩm hình viện. Đây là một chức vụ quan trọng trong triều đình, những án tâu lên vua đều phải qua Thẩm hình viện xem xét. Làm việc đến cuối đời, Thám hoa Đặng Ma La về Hàng Kênh (Hải Phòng) hưu trí.

Đặng Ma La sinh ở làng Tốt Động trong một gia đình nghèo khó chỉ có một mẹ một con. Vì thế việc ông thi đỗ đại khoa là một sự kiện trọng đại. Theo cuốn Tạp ký bản xã chư sự của Đỗ Công Di biên soạn năm 1933 thì Đặng Ma La là người “khai khoa sự học của làng, đứng đầu 16 vị khoa bảng của huyện, là vị Thám hoa thứ 2 của nước”. Vì thế được dân làng Tốt Động coi như thánh học, thờ trong Văn chỉ của làng từ lúc ngài còn sống. Từ đây bắt đầu một phong trào khuyến học hăng hái khắp làng. Tại Văn chỉ của làng hiện còn một tấm bia đá khắc những nội dung rất cụ thể về phần thưởng cho những người đỗ đạt. Ngoài tiền bạc, người thi đỗ còn được hưởng những ưu đãi hết sức đặc biệt, ví dụ như ăn cỗ ở đình làng thì được ngồi một mình một mâm!… Nhờ vậy mà sau Đặng Ma La đến hết Thời kỳ Nho học, làng Tốt Động đã có 33 người đỗ từ cử nhân trở lên. Nhiều người được bổ chức Tri huyện. Tiếng thơm về sự hiếu học của làng Tốt Động lan ra khắp vùng. Tại nhà thờ họ Đặng ở Hàng Kênh, Hải Phòng hiện còn giữ được một đôi câu đối cổ.

Tốt Động văn phong vạn cổ tinh thần huyền nhật nguyệt

Hàng Kênh phái dẫn thiên thu hương hỏa lẫm càn khôn.

Truyền thống hiếu học của làng Tốt Động được tiếp nối không ngừng. Cho đến nay chương trình khuyến học vẫn còn, chế độ “học điền” vẫn được áp dụng để thưởng cho con em trong làng thi đỗ (Đỗ đại học thưởng 200.000đ). Từ ngày bắt đầu nền giáo dục mới đến năm học 2002, làng Tốt Động đã có 58 cử nhân và Ị Tiến sĩ địa chất.

Không chỉ nổi tiếng bởi sự học, Tốt Động còn là địa danh được đời đời nhắc đến bởi là nơi diễn ra trận quyết chiến chiến lược giữa nghĩa quân Lam Sơn và giặc Minh xâm lược, cuộc chiến mang tính quyết định dẫn đến thắng lợi của công cuộc kháng Minh. Trận chiến xảy ra tháng 11 năm 1426, vào lúc cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã bước vào năm thứ 9. Giặc Minh lúc này bị thất bại liên tiếp, phải co cụm về thành Đông Quan cố thủ xin chi viện.

Sau khi được triều đình nhà Minh giao cầm quân sang cứu viện, Thái tử Thái bảo Thành Sơn hầu Vương Thông đã cách chức một loạt các tướng cũ, trực tiếp làm Tổng binh, mở một chiến dịch lớn với 10 vạn quân chia làm hai mũi định đánh úp doanh trại của nghĩa quân Lam Sơn do Phạm Văn xảo, Đỗ Bí, Lý Triện… chỉ huy đang đóng ở Cao Bộ (một xã của huyện Chương Mỹ), hòng lật ngược tình thế. Nắm chắc đạo quân chính do Vương Thông chỉ huy sẽ đi theo đường Chúc Động, qua Tốt Động để đánh vòng lên Cao Bộ, nghĩa quân Lam Sơn cùng nhân dân làng Tốt Động đã Bố trí một trận địa mai phục tại đây.

Đúng như dự đoán, ngày 6-11-1426 đạo quân của Vương Thông đã sa vào trận địa phục kích, bị voi chiến của quân Lam Sơn dồn xuống đồng lầy, rồi bị chia cắt tiêu diệt hết lớp này đến lớp khác. Cuộc chiến diễn ra từ giờ Tỵ (khoảng 10-11 giờ) đến giờ Mùi (khoảng 2-3 giờ chiều). Trong gần 5 giờ chiến đấu cực kỳ dũng cảm và mưu trí, quân ta đã giết chết tại trận 5 vạn quân địch bắt sống 1 vạn (theo chính sử). Thượng thư Trần Hiệp giữ chức Tham tán quân vụ của địch và Nội quan Lý Lượng bị giết chết. Vương Thông bị thương nặng và gian lao lắm mới chạy được về Đông Quan. Khi rút chạy qua Ninh Kiều số quân giặc chết đuối ỏ bến Ninh Giang (tức sống Đáy) nhiều đến nỗi “nước Ninh Kiều vì thế không chảy được. Quân ta thu ngựa, quân trang, khí giới, xe cộ, sổ sách nhiều không thể kể xiết” (Đại Việt sử ký toàn thư). Mô tả trận thắng oanh liệt này, Nguyễn Trãi viết trong Bình Ngô đại cáo:

… Ninh Kiều máu chảy thành sống tanh trôi

vạn dặm

Tốt Động thây phơi đầy nội nhơ để ngàn năm…

Sau trận chiến này, dân làng Tốt Động với tinh thần nhân đạo đã thu nhặt xác giặc chôn cất trên những gò cao, mộ được xây bó đá ong cẩn thận. Cánh đồng này từ đó được gọi là đồng Mồ (bên cạnh đồng Gạo là nơi dân làng Tốt Động tập trung lương thực cho nghĩa quân). Từ đó hàng năm vào ngày 24 tháng Chạp, sau ngày tiễn ông Táo, dân làng Tốt Động lại tổ chức Lễ “nghĩa chủng” cho các “ma khách”. Vào đầu tháng Tư, ngày giáp hạt, dân làng Tốt Động còn tổ chức “cướp cháo cầu” tại đồng Mồ Với quan niệm no đói cùng hưởng. Việc làm này ban đầu là tự phát từ tấm lòng người dân Tốt Động. Sau này, vào năm 1865 vua Nguyễn Dực Tông niên hiệu Tự Đức thứ 18 đã có sắc

chỉ cho làng Tốt Động, coi việc nghĩa chủng là việc làm thường xuyên. Toàn văn sắc chỉ này do cử nhân Đặng Tĩnh Trai (Bộ Lại) soạn thảo và được ông Nguyễn Khắc Kình người làng Tốt Động khắc vào bia đá ngày 15 tháng 8 năm Tân Tỵ (1881) đến nay vẫn dựng ở đồng Mồ. Nội dung của sắc chỉ có những đoạn:

“Việc nghĩa chủng đương làm rất mạnh, vì thực là việc nghĩa.. Làng Tốt Động phải đóng góp tiền của và dân phu khỏe mạnh để tiếp tục đào bới, tìm kiếm hài cốt giặc chết trận…”

Mặt sau của bia đồng Mồ là điều lệ đóng góp và phân chia lễ vật cho các xóm trong làng phải đóng góp để làm nghĩa chủng, và một bài văn tế cô hồn có nội dung đậm chất nhân văn:

“Hỡi ôi! Số người thác ở đây trăm đời sau vẫn là ma đất khách. Sống thác khác nhau. Thật bất hạnh. Ôi trong trận mạc có người may tiến lên, kẻ không may tan thấy vô vị. Có người quyền quý, có người nghèo hèn, người gần người xa nhưng đều chung một cảnh ngộ. Những nấm mồ nối tiếp nhau nhiều quá. Nay các người đã được quy tập về đây, thi thể các người thoát khỏi cảnh ngâm thân đáy nước, rãi nắng bãi cỏ hoang, ăn gió uống sương, hồn phách chập chờn như đom đóm. Hằng năm vào ngày 24 tháng Chạp hãy cùng nhau về đây mà hưởng Tết…”

làng Tốt Động ở đâu

Bài văn tế cô hồn này được các thầy cúng của làng Tốt Động đọc trong hai ngày “Lễ nghĩa chủng” và “cướp cháo cầu”. Nội dung có thay đổi chút ít cho phù hợp với tính chất ngày lễ. Lễ vật trong hai ngày lễ này gồm rượu, thịt, bánh trái, hoa quả và những nồi cháo to. Tất cả được bày ra chiếu trải dưới đất. Điều thú vị là vây quanh vòng trong vòng ngoài là lũ trẻ chăn trâu được đóng vai “ma khách” trực chờ, chỉ đợt dứt bài văn tế là ào vào tranh nhau cướp lễ phẩm ăn ngấu nghiến. Tục lệ này được duy trì đến tận bây giờ trở thành một nét văn hóa rất riêng in đậm trong tâm thức người dân Tốt Động.

Còn đối với nghĩa quân Lam Sơn, ngay sau chiến thắng Tốt Động, dân làng đã đóng góp tiền của để xây một ngôi đình bề thế đầu làng nhìn ra chiến trường, cạnh Văn chỉ thờ Thám hoa Đặng Ma La. Dân làng Tốt Động tôn hai vị Đỗ Bí và Lê Ngân, danh tướng nghĩa quân Lam Sơn làm Thành hoàng, rước về thờ trong đình sau khi hai ông mất. Đình Tốt Động đến nay đã qua vài lần sửa chữa, là một công trình kiến trúc giàu nghệ thuật với nhiều hạng mục như nghi môn, tả hữu mạc, đại bái và hậu cung… Đại đình là một nếp nhà 3 gian 2 chái lớn, có 4 góc mái đao cong bay bổng. Các mảng điêu khắc trong đình tuân thủ theo các đề tài truyền thống, dân gian như: tứ linh, tứ quý, cá hóa rồng, thú hái hoa, hoa sen, hoa cúc, hươu… Các bức chạm phù điêu với các nét chạm chắc khỏe mà mềm mại; các đầu rồng góc đao mái, nghê, lân… mang đậm tính cách dân gian Việt Nam. Tấm lòng của người dân làng Tốt Động đối với các vị Thành hoàng được thể hiện qua hệ thống các di vật trưng bày trong đình, đó là: tượng Thành hoàng, các cỗ kiệu, các đồ tự khí, bát bửu, nghi trượng… được sơn son thếp vàng rực rỡ: các bản sắc phong, thần phả được bày ở những vị trí trang trọng. Hàng năm dân làng tổ chức lễ hội tại đình vào mùng 6, 7 tháng Giêng Với những nghi lễ thiêng liêng và những trò diễn xướng dân gian mang tinh thần thượng võ như múa gậy, đấu vật… nổi tiếng một vùng.

Văn chỉ, đình Tốt Động, quán Bến, quán Đùn, bia đồng Mồ… đã hợp thành một cụm di tích có giá trị cao về mặt văn hóa, lịch sử, có vai trò to lớn trong việc cung cấp nguồn sử liệu cho việc nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Minh, là nơi diễn ra những hoạt động tín ngưỡng dân gian có tác dụng giáo dục truyền thống yêu quê hương đất nước. Với tầm quan trọng đó, cụm di tích này đã được đón nhận hơn 20 đạo sắc phong của ba triều đại Lê, Quang Trung và Nguyễn; được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa năm 1987. Tuy vậy, trải qua gần 600 năm, cụm di tích này đang xuống cấp trầm trọng. Dân làng Tốt Động đã vận động quyên góp được hàng trăm triệu đồng để sửa chữa nhưng sức dân không thấm vào đâu so với sự tàn phá của thời gian, vì thế cụm di tích đang có nguy cơ trở thành phế tích!

Hiện nay con đường từ thị trấn Chúc Sơn về Tốt Động đã được bê tông hóa. Khách về thăm làng Tốt Động đã đông hơn nhưng chủ yếu vẫn là những nhà nghiên cứu sử học, sinh viên các trường đại học về tham quan tìm hiểu. Để bảo tồn và khai thác vùng Văn hóa làng Tốt Động, cần có một chủ trương đúng đắn và hướng đầu tư hợp lý, bởi vùng Văn hóa này không của của riêng người dân làng Tốt Động, mà là tài sản chung của cả nước.

Đọc ngay: Tìm về ngôi Làng Phú Thị – Hưng Yên

Đánh giá bài viết

Đọc Thật Chậm

Làng Trung Lao yêu dấu - Nam Định

Làng Trung Lao yêu dấu – Nam Định

Trung Lao là một làng quê chất phác, nằm giữa đồng bằng sông Hồng, với …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *